Czy zdarzyło Ci się słyszeć pojęcie “styl przywiązania”? Jest to konstrukt psychologiczny, który zyskał sławę jako jedno z bardziej przełomowych odkryć w dziedzinie nauki o społeczno-poznawczym rozwoju człowieka. Jego znajomość może pomóc w uświadomieniu sobie psychologicznych mechanizmów, które wykształcają się jeszcze w okresie dzieciństwa, a następnie przez całe życie mogą wpływać na nasze zachowania i wybory dotyczące relacji. Świadomość swojego stylu przywiązania może okazać się szczególnie pomocna, gdy refleksji chcemy poddać nasze relacje romantyczne. W nich bowiem kwestia pierwotnych myśli i reakcji często okazuje się przyczyną nieporozumień czy konfliktów, zaś lepsza znajomość siebie w tym zakresie może pomóc im zapobiegać lub lepiej sobie z nimi radzić.
Krótka historia badań nad stylami przywiązania
Pojęcie stylów przywiązania opracował pierwotnie brytyjski psychiatra i psychoanalityk, John Bowlby. Na podstawie pracy zawodowej w okresie II wojny światowej, która umożliwiła mu obserwację nastolatków, małych dzieci oraz ich matek, wysnuł on wniosek, że na skutek doświadczeń z wczesnymi, kluczowymi opiekunami u człowieka kształtuje się specyficzna dynamika przywiązania do tych opiekunów, która ma wpływ również na inne sfery życia, w tym szczególnie rozwój społeczno-poznawczy. Badania Bowlby’ego skupiały się przede wszystkim na matkach – jako osobach, z którymi relacja przywiązania pojawia się najwcześniej i jest najsilniejsza. Choć pierwsze wnioski dotyczące teorii przywiązania pochodziły głównie z jego własnych obserwacji, z czasem Bowlby zainteresował się również możliwymi naukowymi wyjaśnieniami zaobserwowanych różnic, współpracując m.in. z etologami, zajmującymi się wszechstronnym badaniem zachowań zwierząt.
Do badań Bowlby’ego w latach 50. dołączyła Mary Ainsworth, amerykańsko-kanadyjska psycholożka specjalizująca się w psychologii osobowości, a następnie w psychologii rozwojowej. Dzięki swojej pracy badawczej, która odbywała się w Europie i Afryce, Ainsworth znacząco wzbogaciła teorię przywiązania. Jest autorką tzw. procedury “obcej sytuacji”, której zadaniem było tworzenie przestrzeni do obserwacji matek z dziećmi. Badania z wykorzystaniem tej procedury pozwoliły Ainsworth na rozróżnienie trzech podstawowych stylów przywiązania. Były nimi: styl bezpieczny, styl lękowo-unikający oraz styl lękowo-ambiwalentny. Style te charakteryzują trzy główne zespoły postaw i reakcji, które prezentowały dzieci wobec swoich opiekunek.
Współczesna klasyfikacja została wzbogacona jeszcze o jeden styl – zdezorganizowany. Jego pojawienie się jest skutkiem pracy badawczej doktorantki Mary Ainsworth – Mary Main oraz jej współpracowniczki Judith Solomon. Main była także współautorką kwestionariusza badającego dorosły styl przywiązania. Kwestionariusz ten do dziś wykorzystywany jest do badań klinicznych, a także znajduje zastosowanie w gabinetach terapeutycznych.
Po co mi świadomość mojego stylu przywiązania?
Jak wyjaśniliśmy w poprzednim punkcie, styl przywiązania to w skrócie zespół przekonań, postaw i reakcji, które wykształcamy poprzez doświadczenia z tzw. obiektem przywiązania – najczęściej rodzicem lub opiekunem. Dotyczy on przede wszystkim myśli i zachowań, które pojawiają się u nas w związku z tą osobą, a następnie poprzez utrwalenie mogą przekształcić się w schemat, który uaktywnia się także w innych relacjach, również w wieku dorosłym. Jeśli schemat ten pozostaje nieuświadomiony, w wyniku napotykanych wyzwań może prowadzić do różnego rodzaju nieporozumień i problemów interpersonalnych. Zyskanie większej samoświadomości w tym zakresie może natomiast pomóc zrozumieć część swoich myśli i uczuć, które pojawiają się w różnych sytuacjach związanych z bliskimi relacjami oraz wskazać pola do ewentualnego zaopiekowania i zmian. Przekonania i reakcje związane ze stylem przywiązania nie są bowiem niezmienne. Poprzez świadomą pracę nad nimi możemy uczyć się sposobów myślenia oraz reagowania, które będą dla nas zdrowsze i bardziej wspierające, a także pomogą tworzyć bardziej satysfakcjonujące związki z innymi.
Charakterystyka stylów przywiązania
Na czym polega każdy z wyróżnionych stylów przywiązania? Na podstawie jakich doświadczeń z opiekunem mógł się wykształcić? Jak może przejawiać się w dzieciństwie a jak w dorosłości? Jakie wyzwania mogą mu towarzyszyć?
- Styl bezpieczny
Styl bezpieczny w dzieciństwie charakteryzuje się zdrową beztroską i spontanicznością w obecności opiekuna. Powoduje ona, że dziecko chętnie poznaje świat, traktując rodzica jako bezpieczną “bazę”, do której w razie potrzeby w każdej chwili może wrócić. Dzięki temu chwilowa nieobecność rodzica nie sprawia, że dziecko traci poczucie bezpieczeństwa. Nawet jeśli przez moment jest mu trudno, po powrocie rodzica uspokaja się i wraca do równowagi. Samodzielnie stara się o kontakt z rodzicem, a także pozytywnie przyjmuje jego zainteresowanie. Dzięki wewnętrznemu poczuciu bezpieczeństwa i stabilności ma również raczej pozytywny stosunek do nowych osób.
Styl bezpieczny wykształca się u dzieci, które w relacji z opiekunem doznały miłości i wsparcia. Rodzic/opiekun wykazywał zainteresowanie dzieckiem, w adekwatny sposób reagował na jego potrzeby, zapewniając mu poczucie bezpieczeństwa i stabilności, a jednocześnie pozwalając na eksplorowanie świata zewnętrznego. Pozwoliło to wykształcić u dziecka pozytywne zaufanie do siebie i świata.
Jak bezpieczny styl przywiązania manifestuje się w dorosłości? Osoby o bezpiecznym stylu przywiązania zazwyczaj charakteryzują się adekwatną (pozytywną) samooceną, wewnętrznym poczuciem kontroli i wysoką umiejętnością samoregulacji. Potrafią rozwijać głębokie i pełne zaufania relacje, w których dbają zarówno o potrzeby i granice partnera, jak i swoje własne. Nie mają problemów z proszeniem o wsparcie, a zarazem umieją okazywać je drugiej osobie.
- Styl lękowo-unikający
Styl lękowo-unikający u dzieci charakteryzuje się widocznym dystansem wobec rodzica/opiekuna. Dzieci o tym stylu rzadko wykazują chęć spontanicznego kontaktu, czasem wydają się wręcz nie zauważać obecności rodzica. Powoduje to, że pozornie może się wydawać, iż dobrze znoszą rozstania i nie mają dużych potrzeb emocjonalnych. Ze względu na ten dystans, niekiedy można odnieść wrażenie, że bardziej entuzjastycznie reagują na osoby obce niż na dobrze znanego opiekuna.
Styl lękowo-unikający bywa odbiciem relacji z opiekunem, który jest niedostępny emocjonalnie. Przez brak okazywania ciepłych uczuć i adekwatnego reagowania na potrzeby dziecka pierwotnie wprowadza on do relacji chłód i dystans. Nie zawsze musi być tego świadomym, jego zachowanie może wynikać z własnych doświadczeń z przeszłości czy teraźniejszych trudności (np. problemy finansowe lub choroba), które nie pozwalają mu w odpowiednio skupić się na dziecku.
Lękowo-unikający styl przywiązania w dorosłości może sprawiać, że osoba pozornie wydaje się niezależna i celowo zdystansowana. Pozorność tych wyobrażeń polega na tym, że zazwyczaj dystans wynika z problemu w zaufaniu partnerowi i otworzeniu się przed nim. Osoby o unikającym schemacie przywiązania mogą mieć niskie poczucie własnej wartości i obawiać się odrzucenia. Aby bronić się przed tym lękiem, wybierają ucieczkę przed bliskością i intymnością. Z tego powodu może im być trudno nawiązać głębokie relacje. Zamiast nich mogą wybierać związki bez zobowiązań, które pozwalają im zbytnio nie angażować się emocjonalnie.
- Styl lękowo-ambiwalentny
Styl lękowo-ambiwalentny charakteryzuje się dużym uczuciem lęku i niepewności u dziecka. Powoduje ono występowanie małej chęci poznawania i eksplorowania świata oraz sprzeczne reakcje wobec opiekuna. W sytuacji chwilowego rozstania z nim dziecko wykazuje objawy wzmożonego stresu i rozpaczy. Po jego powrocie natomiast trudno mu się uspokoić, może nadal płakać albo wyrażać swoją frustrację i gniew.
Rodzice dzieci, u których wykształca się lękowo-ambiwalentny styl przywiązania na ogół charakteryzują się dużą niestabilnością emocjonalną. Z tego powodu ich reakcje bywają nieadekwatne do sytuacji i uzależnione od aktualnego nastroju. Nie potrafią oni odpowiednio reagować na potrzeby dzieci, przez co nie zapewniają im poczucia bliskości i bezpieczeństwa.
U osób o lękowo-ambiwalentnym stylu przywiązania główną emocją związaną z budowaniem dorosłych relacji jest lęk. Mając w pamięci (świadomej lub nieświadomej) doświadczenia z dzieciństwa mogę one obawiać się o uczciwość i stałość uczuć partnera. Z tego powodu mogą potrzebować częstych zapewnień o oddaniu, wykazywać nieuzasadnioną zazdrość oraz nadmierną potrzebę kontroli. Zdarza im się także reagować impulsywnie, szczególnie złością. Ich reakcje mogą być niewspółmierne do sytuacji, powodując narastającą frustrację partnerów, a w konsekwencji nasilać dystans, którego osoby o tym stylu przywiązania tak się obawiają. Przez to budowanie trwałych i głębokich relacji może stanowić dla nich duże wyzwanie.
- Styl zdezorganizowany
Styl zdezorganizowany jest najtrudniejszym do zdefiniowania spośród wszystkich czterech. Generalnie przypisuje się mu największą sprzeczność w odczuwaniu oraz zachowaniach, które prezentuje dziecko w reakcji na rodzica oraz wobec osób nieznajomych. Różne, trudne do zidentyfikowania emocje mogą kazać dziecku naprzemiennie poszukiwać i unikać uwagi rodzica, przypominając mu jednocześnie o nieuchronnej relacji zależności, w jakiej pozostaje. Powoduje to duże poczucie zagubienia i niestabilności, przez które jego reakcje mogą wydawać się chaotyczne i niekonsekwentne.
Uważa się, że u dzieci o zdezorganizowanym stylu przywiązania rodzic dostarcza sprzecznych emocji, z których najsilniejszą zazwyczaj jest strach. Jego zachowanie nie zapewnia dziecku poczucia bezpieczeństwa i nie pomaga w odpowiedniej regulacji emocji. Badacze wskazują, że może to wiązać się z sytuacjami, gdy rodzic stosuje przemoc, ale także z doznawaniem przez niego znaczących osobistych trudności, jak na przykład śmierć bliskiej osoby czy doznanie traumy.
Osoba, u której wykształcił się zdezorganizowany styl przywiązania w dorosłości może mieć trudność z nawiązywaniem bliskich relacji, będąc w stałym konflikcie między dążeniem a unikaniem. Może przejawiać zarówno zachowania unikające, jak i lękowo-ambiwalentne. Wewnętrzny emocjonalny chaos może powodować u niej problemy z samoregulacją (rozpoznawaniem emocji i radzeniem sobie z nimi), a także brak spójności i konsekwencji w postępowaniu wobec bliskich osób. Zdarza się, że osoba może także nieświadomie odtwarzać zachowania rodzica.
Wnioski
Styl przywiązania to konstrukt, który warto znać, jeśli chcemy lepiej zrozumieć siebie oraz osoby ze swojego otoczenia, szczególnie naszych partnerów. Choć nie jest on uniwersalną odpowiedzią na pytanie o wykształcanie się schematów reakcji i zachowań oraz przyczyny doświadczanych problemów, znajomość założeń tego pojęcia oraz refleksja nad tym, który schemat przywiązania jest nam najbliższy, pozwoli spojrzeć na nasze relacje oraz ich ewentualne wyzwania z nowej, szerszej perspektywy. Może też dać impuls do przyjrzenia się bliżej swojej życiowej historii, okazania sobie współczucia i zrozumienia, a także rozpoczęcia ewentualnej pracy nad swoimi przekonaniami. Nasze mózgi cechuje bowiem neuroplastyczność, czyli wspaniała możliwość tworzenia nowych połączeń nerwowych, dzięki której poprzez różnorodne doświadczenia możemy między innymi modyfikować nasze schematy na bardziej konstruktywne i wspierające.
Źródła:
- Main, M., & Solomon, J. (1986). Discovery of a new, insecure-disorganized/disoriented attachment pattern. In M. Yogman & T. B. Brazelton (Eds.), Affective development in infancy (pp. 95–124). Norwood, NJ: Ablex.
- Main, M., & Hesse, E. (1990). Parents’ unresolved traumatic experiences are related to infant disorganized attachment status: Is frightened and/or frightening parental behavior the linking mechanism? In M. T. Greenberg, D. Cicchetti & E. M. Cummings (Eds.), Attachment in the preschool years: Theory, research and intervention (pp. 161–182). Chicago: University of Chicago Press.
- Bowlby, J., Ainsworth, M., & Bretherton, I. (1992). The origins of attachment theory. Developmental Psychology, 28(5), 759-775.
- https://en.wikipedia.org/wiki/Attachment_theory
- https://en.wikipedia.org/wiki/John_Bowlby
- https://en.wikipedia.org/wiki/Mary_Ainsworth
- https://en.wikipedia.org/wiki/Mary_Main
